1398/4/17 88

صنوبر به درختانی که در جنس Populus طبقه‌بندی می‌شوند اطلاق می‌شود. در این جنس درختان مشهوری که در ایران به طور گسترده‌ای به صورت خودرو رشد کرده و یا توسط زارعین کشت می‌شوند قرار می‌گیرد، از جمله درخت سپیدار، شالک، تبریزی، سفید پلت و پده. کشت صنوبر برای تامین الوار و یا به عنوان درختی زینتی هم رواج دارد.

انواع درخت صنوبر یا سپیدار

درختان جنس صنوبر، با نام علمی Populus درختانی هستند خزان‌کننده با قدی حدودا ۲۰ تا ۳۵ متر دارای تنه‌ای ضخیم و پوستی شفاف که در تیره‌ی بیدها (Salicaceae) طبقه‌بندی شده‌اند. نام علمی آن ریشه‌ی یونانی داشته و به‌معنای درخت عمومی می‌باشد. این درختان را به وسیله‌ی قلمه‌گیری به سادگی می‌توان تکثیر کرد. کشاورزان گاه صنوبرها را جهت بادشکن یا مرزبندی مزارع استفاده کرده و یا آنها را برای فروش چوب کشت می‌کنند. چوب این درختان سبک و با الیاف‌های طویل می‌باشد و در نجاری و صنایع کاغذ‌سازی و کبریت‌سازی مورد استفاده می‌باشد.

در شمال در بسیاری از مناطق مشاهده می‌شود که این درختان را در اطراف جاده‌ها و مناطقی که سابقا جنگل بوده جهت جبران جنگل‌زدایی و یا احتمالا بیشتر با هدف استفاده در صنایع کاغذسازی کاشته‌اند. همچنین در طراحی فضای سبز و درخت‌کاری‌های شهری و جهت مصارف زینتی نیز از صنوبر استفاده می‌شود. در سالهای اخیر شهرداری تهران تعداد زیادی از این درختان را در سطح شهر کاشته است. به علت اینکه این درختان در فصل بهار الیافی پنبه‌ای همراه دانه‌های خود منتشر می‌کنند که چون برف بر زمین می‌بارد، عده‌ای از شهروندان تهرانی از زیبایی این پدیده‌ی بهاره ابراز شگفتی کرده اما برخی نیز که با آلرژی‌های فصلی دست‌وپنجه نرم می‌کنند از مشکلاتی که این الیاف‌ها برای‌شان ایجاد کرده‌اند مرتبا شکایت می‌نمایند. در زبان عربی و گاه در ادبیات فارسی برای اشاره به برخی سوزنی برگان (از جمله درخت نوئل) از نام صنوبر استفاده شده است که اهمیت دارد که این مسئله موجب اشتباه کرفتن این درختان نشود.


سپیدار (Populus alba)
درخت سپیدار نهایتا حدود ۲۰ تا ۳۰ متر قد می‌کشد، و قطر تنه‌اش تا یک متر می‌باشد؛ به‌صورت تک‌درخت رشد کرده دارای تاجی بلند و گسترده همراه شاخ و برگ بسیار می‌باشد. برگ‌ها ساده، متناوب و معمولا دارای سه تا پنج‌ لوب و عرضی تا ۱۲ سانتیمتر دارند. سطح رویی برگ ها سبز تیره و براق و سطح زیرین نقره‌ای رنگ و کرکدار می‌باشد. گل‌های تک جنس این درخت در درختان جداگانه و زودتر از برگ‌ها در اواخر اسفندماه و اوایل فروردین‌ماه ظاهر می‌شوند. شاتون‌های گل نر ۳ تا ۷ سانتیمتر و شاتون‌های ماده کمتر از ۵ سانتیمتر طول دارند.

 


مناطقی که سپیدار در آنها گسترش یافته از اروپای غربی تا سیبری و از جنوب به آفریقا می‌رسد. در جنگل‌های آبرفتی و در مسیر رودخانه‌ها رشد می‌کند و خاک‌های رسی را نیز می‌پسندد. به علت تنه‌ی سفید و زیبایش، شاخه‌های پرپشت، سایه‌ای گسترده‌ و تغییر رنگ برگ‌ها هنگام وزش باد، کشت آن در باغ‌ها به عنوان درختی زینتی قرن‌هاست که متداول می‌باشد.

سپیدار به نام‌های محلی‌ای چون سفیدار، اسپیدار، تورزی (در آمل)، کبوده (در تهران و یزد و اصفهان)، شال (در همدان)، آلاچنار (در زنجان)، قره قواخ، سیاه قلمه، تبریزی قلمه و... (در آذربایجان)، عرعر (در شیراز)، و تخم پشام (در نهاوند) مشهور می‌باشد. از ارقام آن می‌توان به قره‌قواخ (cv. qara-qovakh)،‌ گوی‌قواخ (cv. geuy-qovakh)، کبوده‌بومی (cv. kabudeh bumi)، کلمبور (cv. kalambor) و کلمیر (Kalamir) اشاره کرد.

 

درخت شالک (Populus nigra)
شالک درختی سریع‌الرشد و با ارزش است با تنه‌ای خاکستری‌رنگ تیره که تا ۳۰ الی ۴۰ متر ارتفاع می‌گیرد و تاجی تخم‌مرغی شکل دارد. برگ‌ها دارای پهنکی قلبی‌شکل هستند. جوانه‌های خشک‌شده‌ی آن حاوی اسانس‌های روغنی، تانن‌ها، گلوکوزیدهای سالیسین (Salicine) و پوپولین (Populine)، رزین و مواد دیگر هستند که ضدعفونی‌کننده و مدر قوی‌ای محسوب می‌شوند و بر ضد ترشحات مجاری تنفسی فوقانی اثر قابل توجهی دارند. ارقام متنوعی در ذیل گونه‌ی صنوبر سیاه یا شالک طبقه‌بندی می‌شوند؛ از جمله آنها تبریزی، صنوبر راجه (cv.rajeh) که شبیه تبریزی بوده و در مراغه و نوعی از آن به نام راجی در همدان کشت می‌شود و صنوبر صوفی (cv. sufi) که بازهم در مراغه مشاهده می‌شود و پوستی متمایل به زرد داشته و رشد قطری زیادی دارد را می‌توان نام برد.

 


تبریزی (Populus nigra L. var Italica)
Populus nigra L. subsp. nigra1969
از ارقام شالک است که کشت آن در ایران بسیار متداول است و در آسیای غربی دارای کولتیوار‌های متعددی است. ارتفاع آن می‌تواند به ۳۰ متر برسد و شاخه‌هایش به صورت قائم و تقریبا به موازات ساقه‌ی اصلی رشد می‌کنند. برگ‌ها صاف و براق و بدون دندانه هستند. کشت درخت تبریزی به عنوان بادشکن و همچنین جهت تعیین مرزهای مزارع کشاورزی معمول است. و همچنین این درخت را در زراعت چوب و جهت استفاده از الوار سبکش در صنایع کبریت‌سازی و یا به عنوان تیر چراغ و یا ستون ساختمانی و غیره کشت می‌کنند. این درخت در تهران «تبریزی»، در اطراف همدان، ملایر، یزد و کرمان «صنوبر» و در آذربایجان «قلمه» خوانده می‌شود.
 


صنوبر لرزان (Populus tremula)
این گونه درخت متوسطی است که ارتفاعی حدود ۳۰-۲۵ متر دارد؛ به نسبت صنوبرهای دیگر تاج تنک‌تری دارد. پوست تنه‌ی درختان جوان خاکستری مایل به سبز اما در درختان مسن‌تر تیره‌تر و دارای شکاف‌های عمیق در بخش پایینی تنه می‌باشد. برگ‌های صنوبر لرزان خزان‌کننده، تخم‌مرغی شکل تا گرد، به طول ۸-۳ سانتیمتر با حاشیه‌ای مضرس و نوکی تیز می‌باشند. دمبرگ بلند و تخت می‌باشد؛ و به همین دلیل برگ ها در بادهای ملایم نیز به حرکت در می‌آیند. صنوبر لرزان در اروپا گسترش زیادی دارد و از جمله اولین درختانی است که در حاشیه‌ی آب‌های جاری و رودخانه‌ها می‌روید. دارای کولتیوارهای مختلف با برگ‌هایی به رنگ‌های متنوع است از جمله cv. Purpurea که برگ‌هایی مایل به قرمز دارد. گل‌های نر به شکل شاتون بوده تا ۱۰ سانت طول دارند و در اواخر زمستان قبل از برگ‌ها ظاهر می‌شوند. دانه‌های کپسولی آن دارای الیاف سفید رنگی هستند.

برای مصارف دارویی جوانه‌ها و گاهی اوقات پوسته‌ی شاخه‌های جوان یا برگ‌ها را جمع‌آوری کرده و خشک می‌کنند. جوانه‌های خشک‌شده عطری نافذ و طعمی تلخ دارد و حاوی سالیسین و پوپولین، اسانس روغنی و عصاره‌های تلخ است. که می‌توانند به عنوان مدری قوی و یا برای ضدعفونی مورد استفاده قرار گیرند. در طب سنتی برای درمان ورم مجاری ادرار، هیپوتروفی پروستات، نقرس و ناراحتی‌های روماتیسمی و شستشوی بواسیر یا سوختگی‌ها استفاده می‌شود.

 


 


سفید پلت (populus caspica)
سفید پلت بومی جنگل‌های شمال است. این درخت از جلگه‌های شمال تا ارتفاعاتی حدود ۱۴۰۰ دیده می‌شود و همچنین در آذربایجان در اطراف خوی و تبریز و همچنین جنگل‌های ارسباران و کرمانشاه نیز مشاهده شده است. این درخت که گاها با سپیدار اشتباه گرفته می‌شود همانند آن تا ۲۵ متر ارتفاع گرفته و تاجی وسیع دارد. رنگ‌ شاخه‌های جوان سفید پلت قهوه‌ای است که بعدا به خاکستری و نقره‌ای تغییر رنگ می‌دهد. همچنین عدسک‌های روی تنه به شکل خال‌های درشت سیاهی در درختان چندساله دیده می‌شوند. برگ‌های پهن و با دندانه‌های تیز دارد که گاه تا ۳۰ سانتیمتر عرض دارند.
 


پده (Populus euphratica)
پده بومی شرق و آسیای مرکزی و جنوب غربی است و در ایران در کنار نهرها و آبراه‌ها دیده می‌شود. نسبت به خشکی و PH بالای خاک مقاوم است. در آذربایجان، کرمانشاه، لرستان، بختیاری، خوزستان و خراسان و دیگر استان‌ها مشاهده شده است. این درخت تا ۱۵ متر رشد می‌کند. به طور جالبی برگ‌های انشعابات بلند درخت پده در بهار نیزه‌ای تا لوزی کشیده و با حاشیه‌ای صاف هستند اما برگ‌هایی که بعدا روی این شاخه‌ها ظاهر می‌شوند و برگ‌های انشعابات پایین‌تر بیضی‌شکل و پهن و دندانه‌دار می‌باشند. شاتون‌های این درخت در بهار و همراه با برگ‌ها ظاهر می‌شوند.

چوب درخت پده محکم، فشرده و کمی سرخ‌رنگ است و در نجاری در مصارف مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد. به نام‌های محلی‌ای چون پده، پرک، پیک، پید، ترنگوت، پله‌پید، گرده‌بید، بیرآغاجی و غیره در مناطق مختلف ایران خوانده می‌شود.

 


 


 

اشکال مختلف برگ‌های یک درخت پده از شاخه‌های مرتفع‌تر به پایین


انواع دیگری از صنوبرها من‌جمله گونه‌ی دلتوئید که بعضا به ایران وارد شده‌اند شامل موارد ذیل هستند: صنوبر آمریکایی کارولن (Populus deltoides Marsh cv. carolinensus) که در باغ گیاه‌شناسی نوشهر کشت شده است؛ صنوبر آمریکایی میسوری (Populus deltoides cv. missouriensis)؛ صنوبر کانادائی (Populus deltoides cv. monilifera) که در سال ۱۳۱۵ از آلمان جهت استفاده در صنایع کاغذ سازی به ایران وارد شده و صنوبر اورامریکن (Populus euramericana) که هیبرید دو گونه‌ی آمریکایی و اروپایی صنوبر سیاه یا نیگرا و صنوبر دلتوئید می‌باشد.

درخت Populus afghanica نیز در کردستان و مناطقی از فارس انتشار دارد و آنچنانکه از نامش برمی‌آید احتمالا بومی افغانستان و سایر مناطق آسیای میانه می‌باشد. در بعضی خصوصیات شبیه شالک است، اندازه‌ای متوسط و انشعابات شاخه‌هایش باز و برگ‌هایی تخم‌مرغی و صاف و براق دارد.


منابع:
درختان و درختچه‌ها؛ نوشته‌ی ماجت، ماتوسووا و اسکومالوا؛ ترجمه‌ی پولادیان و کهندل.
جنگل‌ها، درختان و درختچه‌های ایران نوشته‌ی حبیب‌الله ثابتی
گیاهان دارویی نوشته‌ی ژان ولاگ و ژیری استودولا، ترجمه‌ی ساعد زمان

مقاله اختصاصی گروه تدوین محتوای اگرونیک 
استفاده از این مطلب و انتشار آن، با ذکر نام اگرونیک  و درج لینک www.agronic.ir بلامانع می باشد.

نظر شما

پرطرفدارترین مطالب امروز

تازه های اگرونیک

خسارت باران به ۲۳ هزار هکتار از شالیزارهای گیلان

تولید بیش از ۲۰ تن شیرابه گیاه آنغوزه در نیریز

گل حنا گیاهی بی‌حوصله

افزایش تولید انواع ماشین آلات کشاورزی

۱۲۰ هزار تن زیتون امسال تولید می شود

استفاده از برگ بلوط برای تغذیه زمستانه‌ دام ها

معرفی اجمالی انواع ماشین آلات بذر کار

اجاره داری اراضی کشاورزی آمریکا و اروپا

مهندسی ژنتیک محصولات کشاورزی برای جذب آهن بیشتر

معرفی گیاه آپاتمانی شفلرا

«پیشوا» پایلوت تولید محصولات سالم کشاورزی کشور

تنها ۱۳ درصد اراضی ایران مستعد کشاورزی است/ غرب استان تهران خوش‌نشینی را انتخاب کرده‌اند

انواع درخت صنوبر یا سپیدار

ظهور خوشه های طلایی برنج در ۱۸درصد از شالیزارهای گیلان

کدام کشورها بیشترین و کمترین ردپای آب را دارند؟

آسیب شناسی مدیریت کیفیت آب در ایران

افزایش ۱۰ برابری پلاک گذاری ماشین آلات کشاورزی

مدیریت پایدار خاک اولویت بخش کشاورزی است

صادرات عامل گرانی سیب زمینی

طراحی بستر کشت شناور هیدروپونیک توسط یک شرکت ایتالیایی

اجرای قانون ممنوعیت کشت برنج در اصفهان

پیش‌بینی جذب ۱۴۰ هزار تن سیب آذربایجان غربی توسط صنایع تبدیلی

گیاه آپارتمانی مقاوم و زیبای برگ عبایی

نجات کشاورزی اصفهان با بارش باران

مقاومت علف‌های هرز به علف کش ها

اگرونیک در شبکه های اجتماعی